استقلال تاجیکستان، فصل تازهای را در سینمای این کشور آغاز کرد. سینماگران تاجیک در سالهای پس از استقلال، در کنار پاسداری از سنتهای سینمای ملی، به موضوعاتی چون تاریخ، فرهنگ، هویت ملی، زندگی اجتماعی، خانواده، عشق و تربیت نسل جوان توجه بیشتری نشان دادند.
بر بنیاد آمار ارائهشده از سوی طالب غیباللهزاده، معاون مدیر مؤسسه دولتی «تاجیکفلم»، از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۵ در تاجیکستان ۳۱۳ فلم ساخته شده است؛ از این میان، ۵۵ فلم بلند داستانی، ۳۷ فلم کوتاه داستانی، ۲۰۹ فلم مستند و ۱۲ فلم انیمیشن بوده است.
دولت تاجیکستان نیز در سالهای اخیر برای رشد سینمای ملی برنامههایی را روی دست گرفته است که «برنامه توسعه سینمای جمهوری تاجیکستان برای سالهای ۲۰۲۳–۲۰۲۷» از مهمترین آنها به شمار میرود.
سینما در سالهای نخست استقلال
سال ۱۹۹۱ با ساخت چند اثر مهم، آغاز دوره تازهای در سینمای تاجیکستان بود. «مرد متعلق به دو زن» به کارگردانی مارگاریتا قاسمووا، یک درام اجتماعی درباره عشق، خانواده و انتخاب انسان است. «بخارا شریف» ساخته بقا صدیقاف نیز با زبانی شاعرانه به موضوعاتی چون عدالت و آگاهی میپردازد.
در همین سال، «ستارگان بر فراز تنور» به کارگردانی سیف رحیمزاده افردی، داستان زن جوانی را روایت میکند که با رسیدن برق به روستای کوهستانی، زندگیاش وارد مرحله تازهای میشود. «اشک و شمشیر» نیز در چهار بخش و بر اساس رمان «واسع» اثر ساتیم اولوغزاده ساخته شد و قیام مردم بالجووان در سال ۱۸۸۵ را به تصویر کشید.
در سالهای بعد، زندگی خانوادهها و چالشهای اجتماعی بخش مهمی از سینمای تاجیکستان را تشکیل داد. «یکی بود، یکی نبود…» در سال ۲۰۰۲ با آمیختن طنز و تراژدی، تقابل نیکی و بدی، فقر و ثروت و حرص و سخاوت را روایت کرد. «تندیس عشق» (۲۰۰۳)، «آواره» (۲۰۰۵)، «وقتی بر فراز شهر باران میبارید» (۲۰۰۶) و «در آرزوی پدر» (۲۰۱۱) نیز به موضوعاتی چون عشق، خانواده، سنتها و دشواریهای زندگی پرداختند.
در سال ۲۰۱۴، «سفر هوایی» در قالب یک کمدی، ماجرای ورود یک بالن به روستایی دورافتاده را روایت کرد. «معلم» به کارگردانی نصیر سعیدوف نیز داستان آموزگار سالخوردهای است که چشمبهراه بازگشت پسرش از روسیه است. در همین سال، سریال «یک جهان از من و توست» با محوریت ربوده شدن یک کودک و رابطه مادر و فرزند ساخته شد.
«داستان راغون» در سال ۲۰۱۶، گذشته، حال و آینده نیروگاه برقآبی راغون را به تصویر کشید. در همین سال، انیمیشن «الفبا» نیز برای آموزش زبان تاجیکی به کودکان و نوجوانان ساخته شد.
در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، فلمهایی مانند «مرد راه»، «رقص زندگی»، «مراد رهبر» و «نگاه غزال» ساخته شدند. این آثار موضوعاتی از جنگ داخلی و روند صلح گرفته تا عشق، زندگی اجتماعی و حفاظت از حیوانات را دنبال میکردند.
سال ۲۰۲۰ نیز با آثاری مانند «اتوبوس»، «راه» و «پسر آب» همراه بود. در این فلمها موضوعاتی چون اخلاق، بردباری، بازگشت به زندگی، کودکی و امید به آینده بازتاب یافته است.
در سال ۲۰۲۱، فلمهای «بهار خزانریز»، «آخرین شکار شکارچی»، «برادر کوچک فرشتهها» و «سه خواهر» ساخته شدند و به موضوعاتی چون دشواریهای زندگی، امنیت مرزها، خرافات، شفقت و نیکوکاری پرداختند.
«داو» نیز در سال ۲۰۲۲ با نگاهی به رویدادهای دهه ۱۹۹۰ و زندگی دو دوست ساخته شد.
سینمای تاجیکستان در سالهای اخیر
در سال ۲۰۲۳، فلمهایی مانند «فقط تو» و «زندگی زیباست» با محوریت عشق، خانواده و مشکلات اجتماعی ساخته شدند. در بخش مستند نیز «تاج سُغد»، «تاجیکان ـ پیروان حقیقت» و «راغون ـ کاخ نور» به تاریخ و فرهنگ تاجیکان و روند ساخت نیروگاه راغون پرداختند.
یکی از آثار قابل توجه سال ۲۰۲۴، «ماهی در قلاب»، محصول مشترک تاجیکستان و ایران بود که در تاجیکستان فلمبرداری شد. داستان فلم درباره دلیر، دانشآموز یک مکتب شبانهروزی است که برای یافتن مادرش راهی سفری طولانی میشود. این فلم تاکنون در ۱۳ جشنواره بینالمللی حضور یافته و ۹ جایزه بینالمللی به دست آورده است.
در سال ۲۰۲۵ نیز «آشیانه مهر» به کارگردانی محمدربی اسماعیل ساخته شد. این فلم که به مناسبت سیوپنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان تهیه شده، برای نخستین بار موضوع نیروگاه راغون را در قالب یک فلم داستانی به سینمای تاجیکستان آورده است.
از دیگر پروژههای مهم، فلم مشترک تاجیکستان و ازبکستان با عنوان «درخشش ستارگان: جامی و نوایی» است. این اثر به زندگی و آثار عبدالرحمان جامی و علیشیر نوایی و پیوند تاریخی دو ملت میپردازد و قرار است همزمان با جشنهای سیوپنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان به نمایش گذاشته شود. تصمیم برای ساخت این فلم مشترک در سال ۲۰۲۱ از سوی امامعلی رحمان، رئیسجمهوری تاجیکستان، و شوکت میرضیایف، رئیسجمهوری ازبکستان، گرفته شد.
در مجموع، تولید ۳۱۳ فلم در ۳۵ سال نشان میدهد که سینمای تاجیکستان در دوره استقلال، هم از نگاه شمار آثار و هم از نظر گوناگونی موضوعات، مسیر رو به رشدی را پیموده است؛ مسیری که از روایت دشواریهای سالهای نخست استقلال آغاز شده و به بازتاب تاریخ، فرهنگ، زندگی اجتماعی و تحولات معاصر تاجیکستان رسیده است.
